حضور پرندگان مهاجر در آسمان و زیستگاه‌های ایران همواره به معنای امن بودن این مناطق برای آنها نیست. تخریب و نابودی زیستگاه‌ها، شکار و زنده‌گیری غیرمجاز و ضعف در حفاظت و پایش مستمر سال‌هاست بقای بسیاری از این گونه‌ها را تهدید می‌کند. در چنین شرایطی این پرسش مطرح است که آیا ایران می‌تواند نقش خود را به‌عنوان یکی از ایستگاه‌های مهم مهاجرت پرندگان به‌درستی ایفا کند یا زیستگاه‌هایی که باید پناهگاه این پرندگان باشند، به محل تهدید آنها تبدیل شده‌اند؟
در همین زمینه، علیرضا هاشمی، مدیرعامل انجمن پرنده‌شناسی و پرنده‌نگری طرلان، در گفت‌و‌گو با ایسنا ضمن تشریح الگو‌های مهاجرت پرندگان و گونه‌هایی که در فصل‌های مختلف سال وارد ایران می‌شوند، به وضعیت حفاظت از پرندگان مهاجر، تهدید‌های پیش روی آنها و ضرورت توجه جدی‌تر به زیستگاه‌های طبیعی کشور پرداخت.
مدیرعامل انجمن پرنده‌شناسی و پرنده‌نگری طرلان با اشاره به آغاز فصل مهاجرت پرندگان اظهار کرد: پرندگان در کشور ما به‌طور کلی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شوند؛ دسته نخست پرندگان مقیم هستند، یعنی پرندگانی که بومی کشور محسوب می‌شوند و در تمام طول سال در کنار ما زندگی می‌کنند. از جمله این پرندگان می‌توان به قمری خانگی، گنجشک خانگی، کبوتر چاهی و کلاغ ابلق اشاره کرد البته گونه‌های دیگری از گنجشک نیز وجود دارند که ممکن است مهاجر باشند، اما گونه‌های نام‌برده از پرندگان مقیم کشور محسوب می‌شوند.
پرندگان مهاجر؛ از مهاجران عبوری تا زمستان‌گذران
وی با بیان اینکه دسته دوم، پرندگان مهاجر هستند که خود به چند گروه تقسیم می‌شوند. یک گروه از آنها مهاجران عبوری هستند. به این معنا که پرندگانی در فصل بهار و پاییز از کشور ما عبور می‌کنند و از ایران به‌عنوان گذرگاهی موقت برای رسیدن به عرض‌های جغرافیایی شمالی‌تر یا جنوبی‌تر استفاده می‌کنند.
هاشمی افزود: گروه دیگری از پرندگان مهاجر، مهاجران زمستانی هستند که در این فصل منتظر ورود آنها هستیم. این پرندگان با سرد شدن هوا در مناطق شمالی‌تر کره زمین از مناطقی مانند سیبری و بخش‌های شمالی اوراسیا به سمت مناطق جنوبی‌تر حرکت می‌کنند. بخشی از این پرندگان در کشور ما مستقر می‌شوند و تمام زمستان را در ایران می‌گذرانند، اما بخشی دیگر تنها از کشور عبور می‌کنند و مسیر خود را به سمت کشور‌های جنوبی‌تر از جمله جنوب غرب آفریقا ادامه می‌دهند.
مدیرعامل انجمن پرنده‌شناسی و پرنده‌نگری طرلان ادامه داد: گروه دیگری نیز مهاجران زادآور هستند که در فصل بهار از عرض‌های جغرافیایی جنوبی به سمت مناطق شمالی حرکت می‌کنند و برای زادآوری به کشور ما می‌آیند البته در فصل پاییز و زمستان انتظار حضور این گروه را نداریم چراکه این پرندگان در این زمان به مناطق جنوبی‌تر رفته‌اند و در فصل بهار دوباره به کشور بازمی‌گردند.
اردک‌ها و غازها؛ مهمانان زمستانی تالاب‌های ایران
وی با اشاره به ترکیب پرندگان مهاجر زمستانی در ایران اظهار کرد: بخش بزرگی از مهاجران زمستانی را پرندگان آبزی و کنارآبزی تشکیل می‌دهند؛ پرندگانی که به زیستگاه‌های آبی وابسته هستند. وقتی صحبت از مهاجرت پرندگان در فصل زمستان می‌شود، معمولاً اردک‌ها، غازها و دیگر پرندگان آبزی و کنارآبزی به ذهن می‌رسند. دلیل این موضوع نیز آن است که جمعیت بسیار زیادی از این پرندگان وارد کشور می‌شوند و تعداد قابل‌توجهی از آنها در تالاب‌ها و مناطق پرآب کشور باقی می‌مانند و زمستان‌گذرانی می‌کنند.
وضعیت نامطلوب حفاظت از پرندگان مهاجر در کشور
هاشمی با تأکید بر اهمیت حفاظت از پرندگان مهاجر اظهار کرد: موضوع بسیار مهمی که باید درباره این پرندگان مورد توجه قرار بگیرد، مسئله حفاظت از آنهاست. متأسفانه وضعیت حفاظتی پرندگان به‌ویژه پرندگان مهاجر زمستانی در کشور ما اصلاً مطلوب نیست.
وی افزود: با شروع فصل مهاجرت، یک‌باره تعداد زیادی پرنده وارد کشور می‌شوند و در میان این پرندگان گونه‌های قابل صید و شکار نیز فراوان هستند. از طرف دیگر، متأسفانه نظارت و کنترل دقیق و کافی در همه مناطق وجود ندارد و همین مسئله باعث می‌شود شاهد صید، کشتار و شکار گسترده پرندگان مهاجر در کشور باشیم.
فریدون‌کنار؛ یکی از کانون‌های جدی صید پرندگان مهاجر
این فعال حوزه پرنده‌شناسی با اشاره به برخی مناطق درگیر تخلفات صید پرندگان مهاجر گفت: این تخلفات در بعضی مناطق به‌صورت متمرکز و بسیار گسترده اتفاق می‌افتد. برای مثال فریدون‌کنار در استان مازندران یکی از مناطقی است که با تخلفات بسیار جدی در زمینه صید پرندگان مهاجر مواجه است.
وی ادامه داد: نکته تأسف‌بار این است که مسئله فقط صید پرندگانی نیست که قرار است در کشور ما زمستان‌گذرانی کنند بلکه حتی پرندگان مهاجر عبوری را نیز از دست می‌دهیم؛ پرندگانی که از کشور ما عبور می‌کنند و قرار است پس از آن از ده‌ها کشور دیگر نیز بگذرند تا به مقصد نهایی خود برسند.
هاشمی تصریح کرد: ما به علت عضویت در بسیاری از تعهدنامه‌ها و کنوانسیون‌های بین‌المللی مسئولیت داریم از این پرندگان مهاجر حفاظت کنیم و در واقع امانت‌دار باشیم، اما متأسفانه به‌گونه‌ای مطلوب به این مسئولیت عمل نمی‌کنیم. شاهد هستیم که این پرندگان در مسیر مهاجرت خود در برخی مناطق کشور با صید و کشتار مواجه می‌شوند و به همین دلیل، بعضی از مناطق کشور به‌جای اینکه پناهگاه امنی برای پرندگان مهاجر باشند، به قتلگاه این پرندگان تبدیل شده‌اند.
تخریب زیستگاه‌ها؛ تهدیدی دیگر برای حیات پرندگان مهاجر
وی با اشاره به سایر تهدید‌های پیش روی پرندگان مهاجر اظهار کرد: اگر این مسئله را در کنار مشکلات دیگری مانند از بین رفتن تالاب‌ها، تخریب زیستگاه‌ها و کاهش مناطق امن و مناسب برای زندگی پرندگان قرار دهیم، متوجه می‌شویم که وضعیت تا چه اندازه بغرنج و نگران‌کننده است.
کاهش جمعیت گونه‌های مهاجر در سال‌های اخیر
مدیرعامل انجمن پرنده‌شناسی و پرنده‌نگری طرلان با اشاره به کاهش جمعیت پرندگان مهاجر در سال‌های اخیر نیز گفت: در مورد اینکه آیا در گذشته تعداد بیشتری پرنده مهاجر وارد کشور می‌شدند یا خیر، باید بگویم که آمار دقیق و جامعی برای مقایسه تعداد کل پرندگان مهاجر در سال‌های گذشته و امروز نداریم، اما می‌توانیم بگوییم جمعیت بسیاری از گونه‌های پرندگان در سال‌های اخیر با کاهش مواجه شده است.
هاشمی افزود: این کاهش جمعیت دلایل مختلفی دارد که یکی از عوامل اصلی آن صید و شکار غیرمجاز است. عامل مهم دیگر، تخریب زیستگاه‌ها و از بین رفتن تالاب‌ها و مناطق امنی است که پرندگان آبزی و کنارآبزی برای استراحت، تغذیه و زمستان‌گذرانی به آنها نیاز دارند.
با توجه به نقش ایران در مسیر مهاجرت پرندگان، حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی و تالاب‌ها و مقابله با شکار غیرمجاز، ضرورتی انکارناپذیر است. کاهش جمعیت برخی گونه‌ها و افزایش فشار بر زیستگاه‌ها نشان می‌دهد که تداوم این روند می‌تواند جایگاه ایران را به‌عنوان یکی از زیستگاه‌های مهم مهاجرت پرندگان با چالش جدی مواجه کند.
حفظ امنیت پرندگان مهاجر، علاوه بر مسئولیت‌های ملی، بخشی از تعهدات زیست‌محیطی ایران در سطح بین‌المللی نیز به شمار می‌رود؛ از این رو، تقویت نظارت، اجرای قوانین حفاظتی و صیانت از زیستگاه‌ها می‌تواند در حفظ این سرمایه طبیعی و تداوم حضور پرندگان مهاجر در کشور نقش مؤثری داشته باشد.