دکتر ماندانا خداشاهی، با اشاره به گستردگی طیف بیماری‌های روماتولوژیک اظهار کرد: این بیماری‌ها از بیماری‌های التهابی مفاصل، مانند آرتریت روماتوئید و اسپوندیلوآرتریت‌ها، تا بیماری‌های خودایمنی سیستمیک و واسکولیت‌ها را دربرمی‌گیرند و شناسایی به‌موقع آنها نقش مهمی در کنترل بیماری و پیشگیری از عوارض دارد.
وی با بیان اینکه تفکیک درد‌های التهابی از درد‌های مکانیکی، از جمله درد‌های ناشی از آرتروز یا خستگی، یکی از گام‌های کلیدی در شناسایی بیماری‌های روماتولوژیک است، افزود: الگوی درد و خشکی صبحگاهی از مهم‌ترین علائم هشداردهنده به شمار می‌رود. احساس خشکی، سفتی و درد مفاصل در ابتدای صبح که بیش از ۳۰ دقیقه طول می‌کشد و با تحرک بهبود می‌یابد، از ویژگی‌های کلاسیک درد التهابی است؛ درحالی‌که درد‌های مکانیکی معمولاً با استراحت تسکین پیدا می‌کنند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، تورم، گرمی و محدودیت حرکتی مفاصل، به‌ویژه مفاصل کوچک دست‌ها، مچ‌ها و مفاصل بزرگ را از دیگر نشانه‌های مهم برشمرد و گفت: این علائم ممکن است به‌صورت قرینه یا غیرقرینه بروز کنند.
خداشاهی ادامه داد: کمردرد‌های التهابی نیز از علائم قابل‌توجه هستند؛ به‌ویژه درد‌های مزمن ستون فقرات در افراد جوان زیر ۴۰ سال که ممکن است شب‌ها فرد را از خواب بیدار کنند و صبح‌ها با خشکی قابل‌توجه همراه باشند.
وی با اشاره به علائم سیستمیک و خارج‌مفصلی بیماری‌های روماتیسمی بیان کرد: تب طولانی‌مدت بدون منشأ عفونی مشخص، کاهش وزن بی‌دلیل، ضایعات پوستی مقاوم مانند راش پروانه‌ای، زخم‌های مکرر دهانی، پدیده رینود به شکل تغییر رنگ انگشتان در سرما، خشکی شدید دهان و چشم و همچنین درگیری‌های عروقی و احشایی، از دیگر علائم هشداردهنده این بیماری‌ها هستند.
پنجره طلایی درمان؛ فرصتی برای جلوگیری از آسیب‌های ماندگار
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد با اشاره به مفهوم «پنجره طلایی درمان» یا Window of Opportunity در روماتولوژی تصریح کرد: تأخیر در مراجعه و آغاز درمان می‌تواند به تخریب غیرقابل‌برگشت مفاصل، ناتوانی جسمی و آسیب به اندام‌های حیاتی منجر شود.
وی تأکید کرد: تورم مفصلی ماندگار، به‌ویژه در صورت تداوم برای بیش از چند هفته، خشکی صبحگاهی طولانی‌مدت یا بروز علائم مفصلی همراه با نشانه‌های سیستمیک، نیازمند ارزیابی تخصصی است تا پیش از تثبیت آسیب‌های ساختاری، اقدامات تشخیصی و درمانی لازم انجام شود.
تحول در درمان بیماری‌های روماتولوژیک؛ از کنترل علائم تا درمان هدفمند
خداشاهی در ادامه با تشریح رویکرد‌های نوین درمانی در روماتولوژی گفت: طی دو دهه اخیر، این رشته یکی از حوزه‌های پزشکی با تحولات چشمگیر درمانی بوده است. در گذشته، درمان‌ها عمدتاً بر تسکین علائم، استفاده طولانی‌مدت از کورتیکواستروئید‌ها با عوارض جانبی بالا و دارو‌های سرکوب‌کننده ایمنی سنتی متمرکز بود، اما امروزه رویکرد‌های درمانی هدفمند جایگاه مهمی در مدیریت این بیماری‌ها پیدا کرده‌اند.
وی، راهبرد «درمان تا رسیدن به هدف» یا Treat-to-Target را یکی از دستاورد‌های مهم این حوزه دانست و افزود: در این رویکرد، فعالیت بیماری به‌طور مستمر با استفاده از شاخص‌های استاندارد ارزیابی می‌شود تا فروکش بیماری یا Remission و دست‌کم فعالیت پایین بیماری یا Low Disease Activity حاصل شود.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، دارو‌های بیولوژیک را از دیگر دستاورد‌های مهم درمانی برشمرد و اظهار کرد: این دارو‌ها با هدف قرار دادن مولکول‌های مشخص، سیتوکین‌های کلیدی التهاب را مهار می‌کنند و شامل مهارکننده‌های TNF-alpha، اینترلوکین‌های IL-۶، IL-۱۷ و IL-۲۳ و همچنین دارو‌های هدف‌گیرنده لنفوسیت‌های B و T هستند.
وی ادامه داد: این دارو‌ها در بیماری‌هایی مانند آرتریت روماتوئید و اسپوندیلوآرتریت‌ها می‌توانند روند تخریب مفاصل را مهار کنند و در درمان برخی واسکولیت‌های مقاوم نیز تحولات مهمی ایجاد کرده‌اند.
خداشاهی، مولکول‌های کوچک هدفمند مانند مهارکننده‌های JAK یا JAK Inhibitors را از دیگر رویکرد‌های نوین درمانی معرفی کرد و گفت: این دارو‌های خوراکی با مسدود کردن مسیر‌های پیام‌رسانی درون‌سلولی التهاب، برای بیمارانی که به درمان‌های قبلی پاسخ مناسبی نداده‌اند، گزینه‌های درمانی جدیدی فراهم کرده‌اند.
وی با اشاره به تأثیر این رویکرد‌ها بر پیامد‌های بیماری افزود: درمان‌های نوین به کاهش ناتوانی، بهبود وضعیت بیماران مبتلا به بیماری‌های پیچیده سیستمیک و کاهش نیاز به بستری‌های مکرر یا جراحی‌های ارتوپدی کمک کرده‌اند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد در عین حال خاطرنشان کرد: استفاده از این درمان‌ها به غربالگری دقیق پیش از شروع دارو، از جمله بررسی عفونت‌های نهفته و ارزیابی ایمنی بیمار، و همچنین پایش مستمر در طول درمان نیاز دارد.
سبک زندگی؛ یکی از ارکان مهم کنترل بیماری‌های روماتیسمی
خداشاهی درباره نقش سبک زندگی در پیشگیری و کنترل بیماری‌های روماتیسمی اظهار کرد: اگرچه بیماری‌های روماتولوژیک عمدتاً در بستر استعداد ژنتیکی و اختلالات سیستم ایمنی شکل می‌گیرند، شواهد نشان می‌دهند عوامل محیطی و سبک زندگی نیز در بروز بیماری، شدت حملات و پاسخ به درمان نقش مهمی دارند.
وی تأکید کرد: اصلاح سبک زندگی جایگزین درمان دارویی نیست، بلکه یکی از ارکان مهم برنامه درمانی بیماران محسوب می‌شود.
عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد، فعالیت بدنی هدفمند را یکی از محور‌های اصلی سبک زندگی در بیماران روماتولوژیک دانست و گفت: برخلاف باور‌های گذشته که استراحت مطلق را توصیه می‌کردند، امروزه ورزش منظم با شدت متوسط در راهنما‌های بالینی معتبر، از جمله راهنما‌های انجمن‌های روماتولوژی اروپا (EULAR) و آمریکا (ACR)، جایگاه مهمی دارد.
وی افزود: ورزش علاوه بر کمک به پیشگیری از تحلیل عضلات و خشکی مفاصل، می‌تواند آثار ضدالتهابی داشته باشد و به حفظ تراکم استخوان کمک کند؛ موضوعی که به‌ویژه در بیماران در معرض خطر ناشی از التهاب یا مصرف کورتون اهمیت دارد.
خداشاهی ادامه داد: تمرینات هوازی کم‌برخورد مانند شنا و پیاده‌روی، در کنار تمرینات کششی و مقاومتی متناسب با شرایط بیمار، می‌توانند سودمند باشند.
وی تغذیه با الگوی ضدالتهابی را از دیگر محور‌های مهم سبک زندگی عنوان کرد و گفت: رژیم‌های غذایی سرشار از آنتی‌اکسیدان‌ها، فیبر و اسید‌های چرب امگا ۳، مانند رژیم مدیترانه‌ای، می‌توانند با تأثیر بر میکروبیوم روده و تعدیل فرایند‌های التهابی، به بهبود برخی علائم کمک کنند.
این عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی مشهد اضافه کرد: در مقابل، مصرف زیاد قند‌های ساده، چربی‌های ترانس، غذا‌های فوق‌فرآوری‌شده و گوشت قرمز فرآوری‌شده می‌تواند به افزایش التهاب در بدن دامن بزند.
وی کنترل وزن را نیز برای کاهش فشار مکانیکی بر مفاصل تحمل‌کننده وزن ضروری دانست و تصریح کرد: بافت چربی علاوه بر ذخیره انرژی، در ترشح مولکول‌های التهابی موسوم به آدیپوکین‌ها نقش دارد.
خداشاهی در پایان با اشاره به عوامل محیطی مؤثر بر بیماری‌های روماتولوژیک، به‌ویژه دخانیات و استرس، اظهار کرد: استعمال دخانیات از عوامل شناخته‌شده مؤثر در افزایش خطر و تشدید بیماری‌هایی مانند آرتریت روماتوئید است و می‌تواند پاسخ به برخی درمان‌های بیولوژیک را نیز کاهش دهد.
وی افزود: مدیریت استرس مزمن نیز به دلیل تأثیر آن بر ارتباط میان دستگاه عصبی، غدد درون‌ریز و سیستم ایمنی، می‌تواند در کنترل بیماری و حفظ بهبودی نقش مؤثری داشته باشد.