نمایشگاه «جست‌وجوی ایران» با کند و کاو در آثار گنجینه موزه هنر‌های معاصر تهران، عصر شنبه ۹ آبان ۱۴۰۵، با حضور سیدعباس صالحی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، جعفر واحدی، مدیرعامل موسسه توسعه هنر‌های تجسمی معاصر، بهرام کلهرنیا، رئیس هیات مدیره انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران، هنرمندان و هنردوستان و با کیوریتوری حسین گنجی و آرش تنهایی افتتاح شد.
سیدعباس صالحی، با اشاره به اعتبار نام این نمایشگاه و اینکه آیا ملت‌ها و جوامع روح دارند یا خیر، اظهار کرد: این بحث مطرح است که آیا تاریخ ملت‌ها یک تاریخ موزاییکی و فیزیکی است یا یک تاریخی است که در درون خود از یک روح برخوردار هست.
وی با اشاره به این پرسش که آیا ملت‌ها روح دارند یا خیر، تصریح کرد: ملت‌هایی که عمق تاریخی، تداوم تاریخی، گستره تاریخی و جغرافیایی دارند، به مرور اینها روح پیدا می‌کنند و روحشان نیز قوت و اقتدار پیدا خواهد کرد.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: جامعه‌هایی که شناسنامه زندگی آنها محدود است، هنوز به مرحله عروج و دمیدن روح نرسیده‌اند. ملت‌های تاریخی از یک روح برخوردارند، با این مبنا، ملت ایران به اعتبار یک تاریخ گسترده عمیق و در یک تداوم تمدنی و تاریخی، با دیگر ملت‌ها متفاوت است؛ بنابراین ما به این اعتبار‌ها از یک روح تاریخی برخوردار هستیم. این موضوع، یک برداشت نژادپرستانه نیست بلکه یک برداشت توصیف گرایانه از ایران است.
صالحی ادامه داد: اگر این مقدمه را قبول کنیم که ایران روح دارد، مبتنی بر همین برداشت، روح ایران چیست؟ مولف‌های روحی ایرانی متعدد است، من به سه مورد اشاره می‌کنم. یکی معنویت ایرانی در تاریخ ایران چه ماقبل تاریخ مکتوب و چه بعد از تاریخ مکتوب است.
وی خاطرنشان کرد: در بحث معنویت، ایرانی، جهان را در همین عالم ماده ندیده و آن را معنایابی کرده است، برای نگاه و نظر، منظر ایرانی، و برای جهان، باطنی دیده است، همان تعبیری که هانری کربن، ایران‌شناس به عنوان ارز ملکوت مطرح می‌کند. زمینِ آسمانی، این نگاه زمینِ آسمانی در نگاه ایرانی بوده و لذا به دنیا نیز این چنین نگاهی داشته است.
صالحی ادامه داد: یعنی دنیای ایرانی، دنیای معنوی بوده و دینش نیز دین معنوی بوده، یعنی یک دین باطنی و لایه‌های دیگری از دین را نیز تفسیر و تبیین می‌کرده است؛ بنابراین وقتی به اسلام هم گروید، به باطن قرآن توجه کرد. همان حرفی که کربن باز می‌زند که گرچه قرآن در شبه جزیره عربستان نازل شد، اما در ایران فهمیده شده است.
وی افزود: این همان نگاه معنوی ایرانی به دین و دنیا بوده که وقتی با اسلام نیز ارتباط برقرار کرد، این نگاه را به دین و به جهان نیز پیدا می‌کند. این نگاه یک بُعد از روح ایرانی است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی با اشاره به اینکه بعد دوم روح ایرانی، عقلانیت او است، اظهار کرد: عقلانیت ایرانی از عقلانیت یونانی و عقلانیت‌های ملت‌های دیگر متمایز است. عقلانیت ایرانی، شبکه‌ای و نه تجزیه‌ای است یعنی فلسفه علم، اخلاق، سیاست، تجربه زیسته فردی اجتماعی و خیلی چیز‌ها به هم می‌تند و از آن عقلانیت در یک تار و پود جمعی شکل می‌گیرد.
صالحی افزود: نماد‌های قبل از اسلام، چون مهر و پس از اسلام نیز، چنین تجلی ترکیبی دارند، به خلاف عقلانیت یونانی که عقلانیت تخصصی و تجزیه‌ای بوده، عقلانیت ایرانی عقلانیت شبکه‌ای است.
وی اضافه کرد: این بحث‌های میان رشته‌ای که این روز‌ها مطرح شده، ایرانی از خیلی دیر هنگام متوجه شده است که وقتی علم را به تجزیه کشاندید از ماهیت و حقیقت علم و حقیقت حکمت فاصله پیدا می‌کنیم، بنابراین عقلانیت ایرانی هم یک عقلانیت خاص بوده است.
وزیر فرهنگ و ارشاد اسلانی ادامه داد: مولفه و نکته دیگر مُدارای ایرانی است، چه ما قبل دوره‌های هخامنشی و حتی بعد از هخامنشیان و در ادامه، ما با بحث مدارای ایرانی رو‌به‌رو و مواجه هستیم. ما پرانتز‌های داشتیم، اما روح ایرانی روح همراه با تساهل، مدارا و همزیستی مسالمت آمیز اجتماعی بوده است.
صالحی افزود: معتقدم نکاتی از این قبیل، روح ایرانی را شکل می‌دهد، اما تجلی این روح در کجاست؟ اگر ما قبول کنیم که ملت‌ها روح دارند، هر ملتی به تناسب نوع روحش، تجلی دارد. به عنوان مثال در تمدن غربی، تجلی تمدن غربی جدید پس از رنسانس در فناوری و تکنولوژی است. این تجلی روح و تجلی روح ایرانی در هنر ایرانی است.
وی گفت: روح ایرانی که در امتداد این هزاران سالِ تاریخ تمدنی شکل گرفته، خودش را در قالب هنر ایرانی ظاهر کرده و تلاش داشته است، این روح را نه صرفاً در هنر طبقاتی، اشرافی یا دولتی و حکومتی بلکه در همه اجزای زندگی سریان بدهد.
وزیر فرهنگ در پایان خاطرنشان کرد: به عنوان دانش‌آموز این حوزه، معتقدم ما به عنوان یک تمدن تاریخی طولانی و عمیق از یک روح برخورداریم، البته این روح همیشه جستجوگر، گفت‌و‌گو گر بوده است. به اعتبار شرایط جغرافیایی، ایران در چهارراه جغرافیایی جهان است، بنابراین این روح را به استنتاق فرهنگ‌ها و تمدن‌های دیگر کشانده‌ایم.
وی ادامه داد: این روح صیقل خورده، پرورش یافته و قالب‌های متعدد پیدا کرده است و مولفه‌هایی از این روح همچنان استمرار دارد.