تیلاپیا یکی از گونه‌های غیربومی و مهاجم ماهی در ایران محسوب می‌شود و با وجود آنکه قدرت سازگاری، تولیدمثل و رقابت بالا دارد و در صورت استقرار در محیط‌های طبیعی، ساختار جوامع آبزی، تنوع زیستی و تعادل اکولوژیک را دگرگون می‌کند، مجوز تکثیر آن در سال ۹۸ صادر شد. این ماهی در حال حاضر در چهار استان سمنان، قم، یزد و خراسان جنوبی پرورش داده می‌شود، اما توانسته راه خود را به برخی تالاب‌ها و رودخانه‌های کشور باز کند و در حال حاضر یکی از مشکلات زیست‌محیطی رودخانه‌ها و تالاب‌های جنوب کشور است.
علی علیزاده در گفت‌و‌گو با ایسنا درباره علت مخالف سازمان حفاظت محیط زیست با افزایش تکثیر تیلاپیای نیل گفت: تیلاپیای نیل (Oreochromis niloticus) به دلیل قدرت بالای تکثیر، سازگاری گسترده با شرایط محیطی، توانایی استقرار و گسترش و رقابت با گونه‌های بومی، همه چیزخواری از منظر مدیریت مخاطرات گونه‌های غیربومی، واجد نگرانی‌های جدی زیست‌محیطی است. گسترش کنترل‌نشده این گونه می‌تواند بر ساختار جوامع آبزی، تعادل اکولوژیک زیستگاه‌ها، کیفیت منابع آبی، تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی طبیعی کشور اثرگذار باشد.
وی اضافه کرد: در ارزیابی ریسک انجام‌شده توسط دانشگاه شهید بهشتی نیز این گونه در زمره گونه‌های دارای ریسک بالای تهاجم زیستی قرار گرفته است همچنین ۱۵۰ استاد دانشگاه و متخصص حوزه شیلات و محیط زیست نسبت به مخاطرات احتمالی گسترش آن هشدار داده‌اند. انجمن علمی ماهی شناسی کشور نیز جلوگیری از صدور مجوز برای افزایش تکثیر تیلاپیا در کشور را از رییس محترم جمهوری مطالبه کرده است.
مسئول گروه آبزیان آب‌های داخلی سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به مبانی حقوقی مخالفت این سازمان با افزایش تکثیر تیلاپیا گفت: از منظر حقوقی، سازمان حفاظت محیط‌زیست با استناد به قوانین و مقررات مرتبط، از جمله ماده ۱۸ قانون حفاظت و بهره‌برداری از منابع آبزی، بند «ح» ماده ۸ قانون الحاق دولت جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون تنوع زیستی، مواد ۱ و ۸ قانون حفاظت و بهسازی محیط‌زیست، قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور و سایر مقررات مرتبط با جلوگیری از ورود و گسترش گونه‌های مهاجم، بر مسئولیت خود در حفاظت از اکوسیستم‌ها و منابع ژنتیکی کشور تأکید دارد.
وی اضافه کرد: با توجه به بند «ب» ماده ۴۱ آیین‌نامه اجرایی قانون حفاظت و بهره‌برداری از منابع آبزی و سایر مقررات مرتبط باید در تعیین گونه‌های قابل تکثیر و پرورش، نظر سازمان محیط زیست به عنوان متولی تنوع زیستی کشور لحاظ شود. بر این اساس، تصمیم‌گیری درباره توسعه پرورش تیلاپیای نیل نمی‌تواند صرفاً بر مبنای ملاحظات اقتصادی یا افزایش تولید صورت گیرد و ضرورت دارد آثار و پیامد‌های زیست‌محیطی آن نیز به‌طور کامل ارزیابی شود. سازمان حفاظت محیط‌زیست بر همین مبنا، با توسعه تکثیر و پرورش این گونه در مناطق جدید کشور مخالفت است.
علیزاده تاکید کرد: با توجه به مخاطرات زیستی این گونه و ضرورت بررسی علمی و تخصصی موضوع، سازمان حفاظت محیط‌زیست بر محدود ماندن بررسی و تدوین ضوابط برای واحد‌های فعال و دارای مجوز در چهار استان قم، یزد، سمنان و خراسان جنوبی - که در دولت‌های قبل برای آنها مجوز صادر کرده است - تأکید دارد. بر اساس این رویکرد، بررسی هرگونه مجوز جدید در محدوده این چهار استان نیز باید به ارزیابی نتایج پایش‌ها، تحلیل داده‌های حاصل از فعالیت واحد‌ها و احراز الزامات زیست‌محیطی منوط باشد و از هرگونه برنامه‌ریزی برای توسعه این صنعت در سایر مناطق کشور خودداری شود.
وی با اشاره به اخبار منتشر شده در خصوص طرح موضوع پرورش ماهی تیلاپیا در کمیسیون اصل ۹۰ مجلس تاکید کرد: مصوبات کمیسیون اصل ۹۰ نمی‌تواند ناقض قوانین و الزامات زیست‌محیطی کشور باشد/ سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر مخاطرات زیست‌محیطی تیلاپیای نیل و مسئولیت‌های قانونی خود در حفاظت از تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی کشور، با توسعه تکثیر و پرورش این گونه غیربومی و مهاجم مخالفت کرده است و بر ضرورت انطباق هرگونه تصمیم و مصوبه با قوانین لازم‌الاجرا تأکید دارد.
مسئول گروه آبزیان آب‌های داخلی سازمان حفاظت محیط زیست خاطرنشان کرد: با توجه به ضرورت صیانت از اکوسیستم‌های آبی کشور، مخالفت سازمان حفاظت محیط زیست با رویکرد توسعه‌ای در زمینه تکثیر و پرورش تیلاپیای نیل را اعلام کرده است؛ موضعی که بر پایه ملاحظات علمی، ارزیابی مخاطرات زیست‌محیطی و تکالیف قانونی این سازمان در حفاظت از تنوع زیستی کشور اتخاذ شده است. تصمیم‌ها و اقدامات کمیسیون‌ها نیز باید در چارچوب قوانین و مقررات صورت پذیرد و بدیهی است که نمی‌تواند موجب نادیده گرفتن یا نقض تکالیف قانونی سازمان شود.
الزامات مورد تاکید سازمان محیط زیست برای پرورش تیلاپیا
وی با اشاره به موارد مورد تاکید سازمان حفاظت محیط زیست برای پرورش تیلاپیا گفت: از جمله الزامات مورد تأکید سازمان می‌توان به استفاده از سامانه‌های بسته پرورشی، استقرار موانع چندلایه مهار زیستی، جلوگیری از فرار ماهی، تخم و لارو به محیط طبیعی، کنترل مبدأ و جابه‌جایی ماهیان زنده، پایش مستمر کیفیت آب و پساب، ارزیابی راهبردی زیست‌محیطی، استفاده از روش تکثیر ابر نر ژنتیکی، مکانیابی و عدم ارتباط با منابع آب‌های داخلی مانند چشمه، چاه، قنات رودخانه فصلی و دائمی، تالاب، سد و تدوین برنامه واکنش اضطراری در شرایط بحران اشاره کرد.
مسئول گروه آبزیان آب‌های داخلی سازمان حفاظت محیط زیست اضافه کرد: بر این اساس موضع سازمان حفاظت محیط زیست مخالفت با توسعه پرورش تیلاپیای نیل و تأکید بر رعایت قوانین، ملاحظات علمی و الزامات زیست‌محیطی در هرگونه تصمیم‌گیری درباره این گونه غیر بومی و بسیار مهاجم است؛ موضعی که بر ضرورت تقدم رعایت قانون و صیانت از منافع زیست‌محیطی بلندمدت کشور در فرآیند‌های تصمیم‌گیری تأکید می‌کند.
گسترش تیلاپیا چالش مهم زیست‌محیطی رودخانه کارون و تالاب‌های شادگان و هورالعظیم
وی با اشاره به تبعات ورود تیلاپیا به تالاب‌ها و رودخانه‌های کشور گفت: گسترش گونه‌های غیربومی و مهاجم تیلاپیا در تالاب‌های شادگان و هورالعظیم و حوضه‌های آبریز رودخانه‌های کارون و جراحی به یکی از چالش‌های مهم محیط زیستی و اقتصادی جنوب کشور تبدیل شده است. تا جایی که مدیریت پدافند غیر عامل استان خوزستان در سالیان قبل، تیلاپیا را به عنوان تهدید زیستی معرفی کرده است.
مسئول گروه آبزیان آب‌های داخلی سازمان حفاظت محیط زیست اضافه کرد: مطالعات علمی نشان می‌دهد غلبه این ماهیان بر صید روزانه، رقابت غذایی با گونه‌های بومی، تهدید تخم و نوزاد ماهیان ارزشمند و کاهش درآمد صیادان محلی می‌تواند پیامد‌های جدی برای تنوع زیستی و امنیت معیشتی جوامع وابسته به منابع آبی به همراه داشته باشد.
وی در ادامه گفت: کاهش ارزش اقتصادی صید و تغییر الگو‌های سنتی ماهیگیری فشار مضاعفی بر معیشت خانوار‌های صیاد وارد می‌کند. با توجه به ظرفیت بالای پراکنش این گونه‌ها و دشواری و هزینه‌بر بودن کنترل جمعیت آنها پس از استقرار، پیشگیری از گسترش بیشتر، پایش مستمر منابع آبی، جلوگیری از انتقال و رهاسازی ناخواسته و تدوین برنامه ملی مدیریت گونه‌های آبزی مهاجم ضرورتی انکارناپذیر برای حفاظت از سرمایه‌های طبیعی و اقتصادی خوزستان است. بر همین اساس برنامه‌های تعدیل جمعیتی از طریق حذف فیزیکی و صید‌های تشویقی در سطوح تالاب‌ها و منابع آبی یاد شده در دست اقدام و اجرا است.
لزوم بازنگری شیلات در سیاست‌های حمایتی خود برای تکثیر و پرورش آبزیان
علیزاده اضافه کرد: در حالی که گونه‌های بومی و ارزشمندی همچون ماهیان خاویاری، شیربت، گطان و سایر ماهیان اقتصادی آب‌های داخلی کشور از ظرفیت بالایی برای توسعه آبزی‌پروری پایدار برخوردارند، کم‌توجهی به سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی مؤثر برای تکثیر و پرورش این گونه‌ها، در کنار اصرار بر توسعه پرورش تیلاپیا به‌عنوان گونه‌ای غیربومی و دارای مخاطرات زیست‌محیطی، نگرانی‌هایی را درباره اولویت‌های بخش شیلات ایجاد کرده است. بازنگری در این رویکرد و هدایت حمایت‌های فنی و اقتصادی به سمت گونه‌های بومی می‌تواند ضمن حفاظت از تنوع زیستی، زمینه‌ساز اشتغال پایدار و تقویت اقتصاد جوامع محلی باشد
سازمان محیط زیست با استفاده از گونه‌های غیر بومی مخالف نیست
وی با بیان اینکه سازمان حفاظت محیط‌زیست مخالفتی کلی با پرورش گونه‌های غیربومی نظیر کپورماهیان چینی، قزل‌آلا و میگو‌های پرورشی ندارد، تاکید کرد: محدودیت‌های اعمال‌شده درباره تیلاپیا، مشخصاً ناشی از مخاطرات زیستی این گونه از جمله پتانسیل تهاجمی، قابلیت گسترش در زیستگاه‌های طبیعی و تهدید تنوع زیستی آب‌های داخلی کشور است بنابراین این رویکرد را باید تصمیمی مبتنی بر ارزیابی مخاطرات زیست‌محیطی تیلاپیا دانست، نه مخالفتی عام با توسعه آبزی‌پروری و استفاده از گونه‌های غیربومی.
ضرورت عبور از تیلاپیا و حرکت به‌سوی توسعه آبزی‌پروری گونه‌های بومی
مسئول گروه آبزیان آب‌های داخلی سازمان حفاظت محیط زیست تاکید کرد: در شرایطی که کشور با بحران تغییر اقلیم، خشکسالی‌های مستمر، کاهش منابع آب و فشار فزاینده بر اکوسیستم‌های طبیعی مواجه است، بازنگری در سیاست‌های توسعه آبزی‌پروری ضرورتی اجتناب‌ناپذیر به شمار می‌رود. اکنون زمان آن رسیده است که به‌جای اصرار بر توسعه پرورش گونه‌های غیربومی پرمخاطره‌ای همچون تیلاپیا، ظرفیت‌های ارزشمند گونه‌های بومی و اقتصادی کشور از جمله ماهیان خاویاری، شیربت، گطان و دیگر ماهیان بومی آب‌های داخلی در اولویت برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و حمایت‌های فنی قرار گیرند.
علیزاده در پایان گفت: این تغییر رویکرد می‌تواند ضمن کاهش مخاطرات زیست‌محیطی، زمینه‌ساز حفاظت از تنوع زیستی، بهره‌برداری پایدار از منابع آبی و تقویت اقتصاد و معیشت جوامع محلی باشد؛ مسیری که با ضرورت‌های امروز محیط‌زیست و امنیت اقتصادی کشور هم‌راستاست.