تهران با افزایش جمعیت سالمند و گسترش سبک زندگی کم‌تحرک، بیش از گذشته به توجه جدی به سلامت استخوان‌ها نیاز دارد. ساعت‌های طولانی نشستن، وابستگی به خودرو و فرصت محدود برای فعالیت بدنی روزانه در کنار افزایش سن، اهمیت پیشگیری و تشخیص به‌موقع پوکی استخوان را دوچندان می‌کند. این بیماری ممکن است سال‌ها بدون نشانه مشخص پیشرفت کند و نخستین علامت آن، شکستگی ناشی از یک زمین‌خوردن ساده باشد؛ ازاین‌رو، آگاهی‌رسانی درباره تغذیه مناسب، فعالیت بدنی متناسب با سن، ارزیابی عوامل خطر و مراجعه به‌موقع به پزشک، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
پوکی استخوان (استئوپورز) به عنوان یک بحران خاموش سلامت در تهران، سال‌هاست که زنگ خطر را برای نظام سلامت به صدا درآورده این بیماری مزمن که با کاهش توده استخوانی و تخریب بافت استخوان شناخته می‌شود، بدون علائم هشداردهنده پیشروی می‌کند تا زمانی که با یک شکستگی ناگهانی یا درد شدید، خود را به شکلی اورژانسی نشان دهد.
بافت جمعیتی تهران در دهه‌های اخیر دستخوش تغییرات چشمگیری شده و روند سالمندی جمعیت سرعت یافته است. افزایش امید به زندگی از یک سو و رشد جمعیت سالمندان در پایتخت از سوی دیگر، موجب شده تا تعداد افرادی که در معرض خطر ابتلا به این عارضه استخوانی قرار دارند، به طور تصاعدی افزایش یابد.
سبک زندگی مدرن شهرنشینی در تهران سهم عمده‌ای در شیوع این بیماری دارد. کم‌تحرکی ناشی از مشاغل پشت‌میزنشینی، استفاده مفرد از وسایل نقلیه، و آپارتمان‌نشینی گسترده، فرصت تحرک فیزیکی و ورزش را از شهروندان سلب کرده و استخوان‌ها را به مرور زمان ضعیف‌تر و مستعد آسیب می‌سازد.
کمبود ویتامین D یکی از چالش‌های بزرگ در میان تهرانی‌هاست
به گفته برخی پزشکان، کمبود ویتامین D با وجود موقعیت جغرافیایی کشور، یکی از چالش‌های بزرگ در میان تهرانی‌هاست. آلودگی شدید هوا، سبک پوشش، و قرار نگردن کافی در معرض نور مستقیم خورشید، کمبود این ویتامین کلیدی را در میان شهروندان تهرانی تشدید کرده که خود عامل اصلی اختلال در جذب کلسیم و سلامت استخوان است.
از منظر زیرساخت‌های تشخیصی، دسترسی به دستگاه‌های پیشرفته سنجش تراکم استخوان در مناطق مختلف تهران به صورت نامتوازن توزیع شده، در حالی که بیمارستان‌ها و کلینیک‌های مجهز در مناطق مرکزی و شمالی شهر متمرکز هستند، ساکنان مناطق حاشیه‌ای یا کم‌برخوردار پایتخت با محدودیت‌های جدی در دسترسی به این ابزار‌های تشخیصی روبه‌رویند.
مشکلات اقتصادی، نوسانات ارزی و چالش‌های زنجیره تأمین دارو و تجهیزات پزشکی، دسترسی به دارو‌ها و مکمل‌های تخصصی درمان پوکی استخوان را با مانع جدی روبه‌رو کرده است. هزینه‌های بالای دارو‌های تقویتی استخوان برای تمامی اقشار، فشار مضاعفی را بر دوش بیماران، به‌ویژه سالمندان کم‌درآمد می‌گذارد.
شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان، به‌ویژه شکستگی لگن و مهره‌های ستون فقرات، بار سنگینی را بر دوش بیمارستان‌ها و بخش‌های اورژانس تهران تحمیل می‌کند. بسیاری از سالمندان پس از شکستگی لگن دچار افت شدید کیفیت زندگی، وابستگی حرکتی و عوارض سنگین بستری طولانی‌مدت می‌شوند که هزینه‌های درمانی هنگفتی به دنبال دارد.
غربالگری‌های روتین در سنین بحرانی مانند دوران پس از یائسگی در زنان و سنین بالای ۶۰ سال در مردان می‌تواند نقش حیاتی در پیشگیری از بروز مراحل پیشرفته بیماری ایفا کند.
محمد باقر لاریجانی رئیس پژوهشگاه غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایرنا با هشدار نسبت به ابعاد رو به رشد بیماری پوکی استخوان در تهران، این عارضه را بحرانی خاموش خواند که نیازمند مداخله جدی در سیاست‌گذاری‌های کلان سلامت، اصلاح سبک زندگی و توسعه پوشش‌های حمایتی بیمه است.
وی اظهار داشت:تهران به عنوان یک کلا نشهر در حال گذار، با پدیده سرعت گرفتن سالمندی جمعیت روبه‌روست. افزایش امید به زندگی دستاورد بزرگی برای نظام بهداشت و درمان کشور است و معنای دیگر آن، افزایش جمعیت در معرض خطر بیماری‌های مزمن از جمله پوکی استخوان است. آمار‌ها نشان می‌دهند که بافت استخوانی با بالا رفتن سن تضعیف می‌شود و متأسفانه در تهران به دلیل ویژگی‌های خاص شهرنشینی، این روند با شیب تندتری در حال وقوع است. این بیماری تا زمانی که به شکستگی منجر نشود، علامتی ندارد و به همین دلیل بسیاری از شهروندان زمانی متوجه ابتلا می‌شوند که کار از کار گذشته است.
سبک زندگی چقدر در بروز و تشدید این بیماری نقش دارد؟
وی ادامه داد: سبک زندگی شهرنشینی مدرن عامل اصلی آسیب به سلامت استخوان است. کم‌تحرکی و آپارتمان‌نشینی گسترده، فرصت تحرک فیزیکی و ورزش منظم را از شهروندان، به‌ویژه نسل جوان و میانسال سلب کرده است.
به گفته لاریجانی، استخوان برای حفظ تراکم و استحکام خود نیازمند تحرک است. از سوی دیگر، کمبود ویتامین D یکی از معضلات ساختاری در میان تهرانی‌هاست. با وجود موقعیت جغرافیایی کشور، آلودگی شدید هوا، سبک پوشش، و قرار نگرفتن کافی در معرض نور مستقیم خورشید باعث شده تا کمبود این ویتامین کلیدی شیوع بالایی داشته باشد، کمبودی که جذب کلسیم را مختل کرده و پایه‌های استخوانی شهروندان را متزلزل می‌کند.
وی تصریح کرد: درمان پوکی استخوان یک فرایند بلندمدت و مستمر است. نوسانات ارزی و چالش‌های زنجیره تأمین دارو و مکمل‌های تخصصی، تهیه این اقلام را دشوار کرده، هزینه‌های بالای دارو‌های تقویتی استخوان و نبود پوشش بیمه‌ای کافی برای تمامی اقشار، فشار مضاعفی را بر دوش سالمندان و خانواده‌های کم‌درآمد می‌گذارد. بسیاری از بیماران به دلیل ناتوانی مالی، درمان خود را نیمه‌کاره رها می‌کنند که این مسئله خطر بروز شکستگی‌های مجدد را به شدت افزایش می‌دهد.
این فوق تخصص غدد اظهار داشت: شکستگی‌های ناشی از پوکی استخوان، به‌ویژه شکستگی لگن و مهره‌های ستون فقرات، یک اورژانس واقعی پزشکی و اجتماعی است، بسیاری از سالمندان پس از آن دچار وابستگی حرکتی، افت شدید کیفیت زندگی، و عوارض ناشی از بستری طولانی‌مدت می‌شوند که بار مالی کلانی را هم به خانواده‌ها و هم به بیمارستان‌های دولتی و عمومی تحمیل می‌کند.
لاریجانی تاکید کرد: باید غربالگری‌های روتین و هدفمند در سنین بحرانی مانند دوران پس از یائسگی در زنان و سنین بالای ۶۰ سال در مردان در شبکه بهداشت پایتخت جدی‌تر گرفته شود. توسعه کلینیک‌های پیشگیری و درمان پوکی استخوان با رویکرد چندتخصصی در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی تهران ضروری است تا پزشکان عمومی، غدد و ارتوپد‌ها در قالب یک شبکه ارجاع هماهنگ عمل کنند.
به گفته وی، حمایت واقعی بیمه‌ها از دارو‌ها و مکمل‌های تخصصی این بیماری است تا هیچ‌کس به دلیل مشکلات مالی از درمان محروم نماند و آموزش عمومی از طریق رسانه‌ها برای ترویج تغذیه سرشار از کلسیم و تحرک بدنی از سنین کودکی، سنگ بنای پیشگیری از این بحران خاموش است.
عبور از بحران پوکی استخوان در تهران نیازمند عزم ملی، سیاست‌گذاری‌های کلان پیشگیرانه، حمایت واقعی بیمه‌ها از دارو‌های تخصصی و ترویج فرهنگ تغذیه سالم و تحرک بدنی از سنین کودکی است تا پایتخت بتواند در آینده سالمندانی پویاتر و سالم‌تر داشته باشد.