در شرایطی که سایه تحریم‌ها و تنش‌های سیاسی بر تجارت خارجی ایران سنگینی می‌کند، اخبار منتشرشده در دو روز گذشته درباره اختلال در مبادلات تجاری با کشور‌های همسایه، بار دیگر وضعیت مرز‌های تجاری و چالش‌های پیش‌روی صادرات و واردات را به کانون توجه بازگردانده است. از یک سو، خبر توقف موقت صادرات ایران به پاکستان در کنار ادامه واردات از این کشور منتشر شد و از سوی دیگر، گزارش‌ها از معطلی هزاران کامیون در مرز دوغارون حکایت داشت.
پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، در گفت‌و‌گو با مهر اعلام کرده بود که صادرات ایران به پاکستان به دلیل تحریم‌های بانکی به‌طور موقت متوقف شده، اما واردات از پاکستان به ایران همچنان ادامه دارد. هم‌زمان، احسان ملک‌زاده، رئیس هیئت‌مدیره انجمن صنفی شرکت‌های حمل‌ونقل بین‌المللی، از توقف ۲۲۷۱ کامیون در مرز دوغارون خبر داد و اعلام کرد که برخلاف اخبار منتشرشده، گذرگاه مرزی چین و افغانستان هنوز بازگشایی نشده است.
اما این اخبار در شرایط اضطراری سیاسی و محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها، پرسش‌های مهمی را درباره وضعیت تجارت ایران با کشور‌های همسایه مطرح می‌کند؛ آیا مبادلات تجاری ایران در مرز‌های مشترک همچنان جریان دارد؟ صادرات و واردات با چه موانعی روبه‌روست و وضعیت تردد کامیون‌ها در گذرگاه‌های مرزی چگونه است؟ از سوی دیگر، دولت و کشور‌های همسایه تا چه اندازه برای رفع موانع تجاری و تسهیل تردد ناوگان حمل‌ونقل همکاری می‌کنند؟
پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران، با اشاره به مشکلات تردد کامیون‌های ایرانی در مرز پاکستان، به تجارت‌نیوز گفت: از روز شنبه اخباری مبنی بر توقف تردد کامیون‌ها در دو سوی مرز پاکستان منتشر شد، اما بررسی‌ها نشان داد که تردد به‌طور کامل متوقف نشده و مشکل اصلی به صادرات کامیون‌های ایرانی مربوط بوده است. این کامیون‌ها به دلیل مسائل مربوط به صدور بارنامه الکترونیکی و جابه‌جایی پول با مشکلاتی مواجه شده بودند.
همچنان ازدحام و توقف کامیون‌ها در مرز ریمدان ادامه دارد
وی با بیان اینکه خبر بازگشایی مرز پاکستان به تازگی اعلام شده است، اظهار کرد: بر اساس اطلاعات دریافتی، جابه‌جایی کالا در این مرز تسهیل شده و روند صادرات در حال بازگشت به شرایط عادی است. با این حال، همچنان ازدحام و توقف کامیون‌ها در مرز ریمدان ادامه دارد و لازم است برای رفع این مشکل، هم از سوی ایران و هم از سوی پاکستان تمهیدات مناسبی در نظر گرفته شود.
یکی از عوامل اصلی معطلی کامیون‌ها در مرز دوغارون، کندی تشریفات گمرکی و فرایند تخلیه بار است
او با اشاره به مشکلات مرز دوغارون در مبادلات تجاری ایران و افغانستان بیان کرد: یکی از عوامل اصلی معطلی کامیون‌ها در این مرز، کندی تشریفات گمرکی و فرایند تخلیه بار است. همچنین ازدحام کامیون‌های صادراتی و ترانزیتی از دیگر عواملی است که به افزایش زمان توقف خودرو‌های باری منجر می‌شود. در صورتی که این مشکلات برطرف نشود، معطلی کامیون‌ها در مرزها همچنان ادامه خواهد داشت.
ازدحام کامیون‌ها در مرز‌های تجاری با کمبود زیرساخت‌ها تشدید می‌شود
رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران با اشاره به ترافیک کامیون‌ها در سایر مرز‌های کشور تشریح کرد: در حال حاضر، مرز بازرگان به دلیل سهم بالای آن در تجارت ایران با اروپا و ترکیه، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. پس از آن نیز مرز‌های مرتبط با کشور‌های مستقل مشترک‌المنافع از جمله ارمنستان و ترکمنستان از جمله مسیر‌هایی هستند که با حجم قابل‌توجهی از مبادلات تجاری مواجه‌اند.
وی افزود: علاوه بر این مرزها، در گذرگاه‌های مرتبط با افغانستان نیز به دلیل ارسال انواع کالا‌ها از جمله مواد غذایی و فرآورده‌های نفتی، ترافیک کامیون‌ها وجود دارد. بخشی از این مشکلات به ظرفیت پذیرش کامیون‌ها و بخشی دیگر به ناکافی بودن زیرساخت‌های گمرکی بازمی‌گردد؛ عواملی که موجب افزایش زمان انتظار و توقف خودرو‌های باری در مرزها شده‌اند.
او با تاکید بر نقش دولت و دستگاه‌های مسئول در مدیریت ترافیک مرزی عنوان کرد: دولت، گمرک و سایر سازمان‌های دخیل در فرایند‌های مرزی می‌توانند با اجرای مجموعه‌ای از اقدامات، از میزان معطلی کامیون‌ها بکاهند. یکی از مهم‌ترین این اقدامات، فعالیت شبانه‌روزی تمامی دستگاه‌های مستقر در مرزهاست که می‌تواند به تسریع روند انجام تشریفات و جابه‌جایی کالا کمک کند.
دولت با حذف بازرسی‌های تکراری و تبادل الکترونیکی اطلاعات، تردد مرزی را تسهیل کند
رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران با اشاره به ضرورت اصلاح فرایند‌های گمرکی تصریح کرد: حذف بازرسی‌های تکراری و بررسی اسناد پیش از رسیدن کامیون‌ها به مرز از جمله اقداماتی است که دولت می‌تواند برای کاهش توقف خودرو‌های باری در دستور کار قرار دهد. همچنین لازم است اطلاعات گمرکی میان دستگاه‌های مختلف به‌صورت الکترونیکی به اشتراک گذاشته شود تا از تکرار مراحل اداری و بازرسی‌های غیرضروری جلوگیری شود.
وی با تاکید بر لزوم تسهیل عبور کالا‌های فسادپذیر توضیح داد: اختصاص مسیر‌های ویژه برای کالا‌هایی که به زمان حساس هستند، می‌تواند نقش موثری در کاهش معطلی کامیون‌ها و تسریع فرایند صادرات داشته باشد. راه‌اندازی سامانه نوبت‌دهی نیز از دیگر اقداماتی است که می‌تواند به ساماندهی تردد کامیون‌ها و مدیریت بهتر حجم ترافیک در مرزها کمک کند.
او با اشاره به اهمیت همکاری‌های بین‌المللی در رفع مشکلات مرزی تاکید کرد: مذاکره با کشور‌های همسایه، از جمله افغانستان و پاکستان، برای هماهنگی بیشتر در فرایند‌های تجاری و حمل‌ونقل ضروری است. این اقدامات در کنار اصلاح رویه‌های داخلی می‌تواند به کاهش مشکلات موجود در گذرگاه‌های مرزی منجر شود.
سنندجی در پایان با تاکید بر ضرورت مدیریت یکپارچه مرزها خاطرنشان کرد: مرزها نباید به محل توقف و ایستایی کامیون‌ها تبدیل شوند. ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول، افزایش بهره‌وری زیرساخت‌های موجود و تسریع فرایند‌های گمرکی از جمله اقداماتی است که باید برای کاهش زمان توقف کامیون‌ها و تسهیل جریان تجارت خارجی مورد توجه قرار گیرد.