بازار صنایع‌دستی زیر بار گرانی خم شده است؛ بازاری که روزگاری رنگ و نقش و دسترنج هنرمندان را به خانه‌ها می‌برد، حالا میان هزینه‌های سرسام‌آور تولید و سفره‌های کوچک‌شده مردم، هر روز با چالش‌های بیشتری مواجه می‌شود. بهای مواد اولیه بی‌وقفه بالا می‌رود و توان خرید خانوارها، همپای این گرانی، آب می‌رود. در این میان، صنایع‌دستی آرام‌آرام از سبد خرید خانواده‌های ایرانی کنار گذاشته می‌شود؛ گویی نخستین چیزی که در روزگار تنگنای معیشت باید از آن چشم پوشید، حاصل ساعت‌ها کار، ظرافت و خلاقیت دست هنرمند است.
پشت هر کیف چرمی و هر محصول دست‌ساز، هنرمندی ایستاده است که برای تهیه مواد اولیه و ادامه تولید، باید هزینه‌هایی به‌مراتب بیشتر از گذشته بپردازد؛ بی‌آنکه مطمئن باشد محصولش به فروش خواهد رفت. آن‌سوی پیشخوان نیز مشتریانی ایستاده‌اند که پیش از پسندیدن یک اثر، قیمت آن را می‌سنجند و چه‌بسا ناچار می‌شوند از خریدش صرفنظر کنند. این‌گونه است که میان آنچه تولیدکننده برای ساخت یک محصول هزینه می‌کند و آنچه مشتری توان پرداختش را دارد، شکاف عمیق‌تر می‌شود؛ شکافی که نه هنرمند به‌تنهایی توان پرکردنش را دارد و نه بازار نشانی از ترمیم آن بروز می‌دهد.
فعالان صنایع‌دستی، اما این روز‌ها فقط با بازار کم‌رونق و مشتریان کم‌توان روبه‌رو نیستند. هزینه‌های بیمه، مسائل مالیاتی و محدودیت‌های حضور در نمایشگاه‌ها نیز بر دوش آنان سنگینی می‌کند؛ فشار‌هایی که برای تولیدکنندگان کوچک، مجال فعالیت اقتصادی را تنگ‌تر کرده است. کارگاهی که فروشش کاهش یافته، همچنان باید هزینه مواد اولیه، دستمزد و ادامه فعالیت را بپردازد. وقتی پولی به چرخه تولید بازنمی‌گردد، چرخ کارگاه نیز به‌تدریج از حرکت می‌ایستد. برای بسیاری از تولیدکنندگان، تعطیلی دیگر واژه‌ای دور و هراس‌انگیز نیست؛ خطری است که از پشت در به زندگی روزمره‌شان نزدیک می‌شود.
با خاموش‌شدن چراغ هر کارگاه، چیزی فراتر از یک کسب‌وکار از میان می‌رود. مهارتی که سال‌ها سینه‌به‌سینه و دست‌به‌دست منتقل شده، تجربه‌ای که در تکرار نقش‌ها و ساختن اشیا شکل گرفته و معیشت خانواده‌ای که به تداوم این کار وابسته است، همگی در معرض آسیب قرار می‌گیرند. بااین‌همه، در برابر این دشواری‌ها، آنچه بیش از وعده‌های حمایتی اهمیت دارد، راهکار‌هایی است که بتواند در زندگی واقعی هنرمندان اثر بگذارد؛ راهکار‌هایی که از کاغذ مصوبه‌ها فراتر برود و به کارگاه‌ها، بازار فروش و سفره خانواده‌های فعال در این حوزه برسد.
صنایع‌دستی زیر فشار گرانی و هزینه‌های تحمیلی
نیما ذاکری سعید، هنرمند و فعال صنفی حوزه صنایع‌دستی، در گفت‌و‌گو با «جهان‌صنعت» با اشاره به افزایش قیمت مواد اولیه و تاثیر آن بر تولید و فروش محصولات صنایع‌دستی گفت: افزایش قیمت‌ها تقریبا تمام رشته‌های صنایع‌دستی را تحت تاثیر قرار داده است؛ حتی رشته‌هایی که شاید کمتر کسی تصور می‌کرد با چنین افزایش قیمتی روبه‌رو شوند. وقتی همه‌چیز گران می‌شود، طبیعی است که صنایع‌دستی نیز از این روند تاثیر بپذیرد و نمی‌توان انتظار داشت قیمت محصولات این حوزه در همان سطح قبلی باقی بماند. وی با اشاره به وابستگی برخی رشته‌ها به مواد اولیه پتروشیمی افزود: رشته‌هایی مانند چرم بیش از دیگر حوزه‌ها از این وضعیت تاثیر می‌پذیرند. هنرمندان برای تولید محصولات چرمی به چسب و مواد شیمیایی نیاز دارند. با توجه به تحریم‌ها و مشکلات واردات، افزایش قیمت مواد اولیه فشار بیشتری بر تولیدکنندگان وارد کرده است.
ذاکری سعید با اشاره به مشاهدات خود از بازار صنایع‌دستی مطرح کرد: در نمایشگاهی که در آن شرکت کرده بودم، دیدم مردم به خرید کالا‌های بسیار ارزان‌قیمت روی آورده‌اند. محصولات زیر یک‌میلیون تومان، به‌ویژه کالا‌های زیر ۵۰۰هزار تومان و حتی محصولاتی با قیمت ۱۰۰، ۲۰۰ یا ۳۰۰هزار تومان، بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرند در حالی که فروش محصولات گران‌قیمت بسیار دشوار شده است. این وضعیت هنرمندان را با مشکلات جدی روبه‌رو کرده است.
مالیات بر درآمد؛ چالش تازه هنرمندان
این فعال صنفی صنایع‌دستی با انتقاد از وضع مالیات برای برخی هنرمندان گفت: در کنار افزایش هزینه‌ها، مشکلات دیگری نیز برای فعالان این حوزه ایجاد شده است. اکنون برای برخی هنرمندان صنایع‌دستی مالیات بر درآمد تعیین می‌شود؛ این در حالی است که به گفته او، هنرمندان صنایع‌دستی براساس ماده ۱۴۲ قانون مالیات‌های مستقیم از معافیت مالیاتی برخوردارند.
وی با انتقاد از عملکرد دوره وزارت عزت‌الله ضرغامی در وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی توضیح داد: در آن دوره، فهرستی از رشته‌های صنایع‌دستی برای برخورداری از معافیت مالیاتی به اداره مالیات اعلام شد، اما این فهرست همه رشته‌های فعال را دربر نگرفت. به گفته او، در حالی که حدود ۳۵۰ رشته صنایع‌دستی وجود دارد، تنها تعداد محدودی از رشته‌ها، در فهرست اعلام‌شده قرار گرفتند. ذاکری سعید با انتقاد از این تصمیم مطرح کرد: اکنون هنرمندانی که رشته فعالیتشان در آن فهرست درج نشده است، با مطالبه مالیات مواجه شده‌اند. او معتقد است تصمیم‌گیری درباره معافیت مالیاتی رشته‌های صنایع‌دستی باید با شناخت کافی از این حوزه انجام شود و محدودکردن فهرست رشته‌های مشمول معافیت، مشکلات تازه‌ای برای هنرمندان ایجاد کرده است.
این هنرمند با اشاره به شرایط اقتصادی تولیدکنندگان افزود: فعالیت در حوزه صنایع‌دستی با گردش مالی و سود قابل پیش‌بینی همراه نیست و ارزش پول نیز به‌شدت کاهش یافته است. در چنین شرایطی، هنرمند ناچار است محصول خود را با قیمت بالاتری بفروشد، اما از سوی دیگر، ممکن است با مطالبه مالیاتی بسیار بالا مواجه شود. به اعتقاد او، معاونت صنایع‌دستی باید هرچه سریع‌تر این موضوع را پیگیری کند.
افزایش هزینه بیمه و ابهام در سازوکار محاسبه
ذاکری سعید در ادامه با انتقاد از افزایش هزینه بیمه هنرمندان صنایع‌دستی گفت: معاونت صنایع‌دستی تاکنون نتوانسته است اقدام موثری در این زمینه انجام دهد و هزینه بیمه هنرمندان در سال‌جاری، به گفته او، حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰درصد افزایش یافته است.
وی با اشاره به پیچیدگی توضیحات ارائه‌شده درباره این افزایش افزود: برای درک دلایل و محاسبات این افزایش، به توضیحات پیچیده‌ای نیاز است که بسیاری از هنرمندان از آن سر درنمی‌آورند. مسوولان اعلام می‌کنند سازمان تامین‌اجتماعی اختیار افزایش هزینه‌ها را دارد، اما این نگرانی وجود دارد که همین روند در سال آینده نیز تکرار شود. این فعال صنفی صنایع‌دستی تاکید کرد: تاکنون پیگیری موثری برای روشن‌شدن سازوکار افزایش هزینه بیمه و جلوگیری از تکرار چنین وضعیتی صورت نگرفته است. به گفته او، نبود پیگیری جدی باعث شده هنرمندان در کنار افزایش قیمت مواد اولیه و مشکلات فروش، با افزایش هزینه‌های بیمه نیز مواجه شوند.
محدودیت حضور در نمایشگاه‌ها و دشواری فروش محصولات
ذاکری سعید با اشاره به محدودیت اعلام‌شده برای حضور هنرمندان در نمایشگاه‌های صنایع‌دستی گفت: طبق قانونی که اخیرا مطرح شده است، هنرمندان صنایع‌دستی نمی‌توانند در بیش از دو نمایشگاه شرکت کنند. این محدودیت برای بسیاری از تولیدکنندگان مشکل‌ساز است.
وی افزود: برای بسیاری از هنرمندان، نمایشگاه‌های صنایع‌دستی اصلی‌ترین محل فروش محصولات است. البته افرادی نیز در نمایشگاه‌ها حضور پیدا می‌کنند که صرفا برای شرکت در نمایشگاه می‌آیند و می‌روند، اما هنرمندان زیادی وجود دارند که بازار فروش‌شان به همین نمایشگاه‌ها وابسته است.
این هنرمند با اشاره به وضعیت ماه‌های گذشته مطرح کرد: مشکلات هنرمندان در ماه‌های اخیر نه‌تنها کاهش نیافته بلکه روزبه‌روز بیشتر شده است. این فشار‌ها به خانواده‌های آنها نیز منتقل می‌شود و تاکنون اقدام عملی موثری که بتواند شرایط را تغییر دهد، مشاهده نشده است.
ضرورت ارزیابی عملکرد معاونت صنایع‌دستی
ذاکری سعید با اشاره به گفت‌وگوی خود با برزین ضرغامی، معاون کنونی صنایع‌دستی، در یزد گفت: در این گفت‌و‌گو، ویژگی‌های مثبتی در زمینه توجه به مسائل و مشکلات هنرمندان مشاهده کرده است؛ بااین‌حال، به اعتقاد او، ارزیابی عملکرد مسوولان باید براساس نتایج اقداماتشان انجام شود. این فعال صنفی صنایع‌دستی با تاکید بر اینکه «از عمل کار برآید، به سخن‌دانی نیست»، مطرح کرد: زمانی می‌توان عملکرد یک مسوول را مثبت ارزیابی کرد که اقدامات عملی و نتایج مشخصی در رسیدگی به مشکلات هنرمندان مشاهده شود. او در پایان تاکید کرد که مجموعه مشکلات ناشی از افزایش هزینه مواد اولیه، افت فروش، مطالبه مالیات، افزایش هزینه بیمه و محدودیت حضور در نمایشگاه‌ها، فشار فزاینده‌ای بر هنرمندان صنایع‌دستی وارد کرده است و رسیدگی به این مسائل به اقدامات عملی و پیگیری جدی نیاز دارد.
حفظ صنایع‌دستی؛ فراتر از حمایت از یک بازار
بحران صنایع‌دستی را نمی‌توان تنها به گرانی مواد اولیه و افت فروش محدود کرد. مساله، آینده مجموعه‌ای از مهارت‌ها، دانش‌های بومی و شیوه‌های آفرینش است که طی نسل‌ها شکل گرفته و بخشی از حافظه فرهنگی جوامع را می‌سازد. یونسکو در کنوانسیون پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس، بر ضرورت حفاظت از این میراث و انتقال آن به نسل‌های آینده تاکید کرده است. از این منظر، تعطیلی کارگاه‌ها فقط به معنای توقف یک فعالیت اقتصادی نیست بلکه می‌تواند زنجیره انتقال مهارت‌های سنتی را نیز از هم بگسلد.
بااین‌حال، نمی‌توان از هنرمندان انتظار داشت صرفا با تکیه بر علاقه به هنر، فشار گرانی و رکود را تحمل کنند. تجربه کشور‌های مختلف در حمایت از صنایع خلاق و هنر‌های سنتی نشان می‌دهد که حفظ این حوزه به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد از آموزش و انتقال مهارت گرفته تا توسعه بازار، فروش آنلاین، معرفی حرفه‌ای محصولات و پیوند صنایع‌دستی با گردشگری. حمایت از تولیدکنندگان زمانی موثر است که امکان اقتصادی ادامه فعالیت را فراهم کند.