وضعیت اشتغال و معیشت در سیستان‌وبلوچستان همچنان با چالش‌های جدی روبه‌روست. مشاهدات میدانی و اخبار دریافتی ما نشان می‌دهد در حالی که ۲۲ درصد جمعیت کشور زیر خط فقر قرار دارند، این رقم در سیستان‌وبلوچستان به ۵۴ درصد و در مناطقی مانند قصرقند، راسک و سرباز در جنوب این استان، به ۷۴ درصد می‌رسد.
بخش قابل توجهی از جمعیت این مناطق زیر خط فقر زندگی می‌کنند و برای بقا به یارانۀ نقدی دولت و کالابرگ وابسته‌اند. از سوی دیگر، محدودیت فرصت‌های شغلی و دشواری مشارکت اقتصادی، به‌ویژه برای مردم بومی، بخش قابل توجهی از جمعیت را به سمت مشاغل پرخطری مانند سوخت‌بری سوق داده است؛ شغلی که مخاطرات جانی آن در کنار ناامنی اقتصادی، زندگی خانوار‌های بسیاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
حسینعلی اکبری، دبیر اجرایی خانه کارگر سیستان‌وبلوچستان در گفت‌و‌گو با ایلنا، با اشاره به وضعیت بیکاری در استان اظهار کرد: نرخ بیکاری در سیستان‌وبلوچستان بسیار بالاست، زیرا فرصت‌های شغلی پایدار کافی در استان وجود ندارد. اگر افرادی را هم که در حوزۀ قاچاق سوخت فعالیت می‌کنند، بیکار محسوب کنیم، حدود ۵۰ درصد جامعۀ استان بیکارند. البته این برآورد شخصی من است.
وی افزود: بسیاری از افراد به دلیل نبود فرصت‌های شغلی پایدار به سوخت‌بری و قاچاق سوخت روی می‌آورند. حتی در برخی خیابان‌های شهر هم می‌توان سوخت‌بران حتی سوخت‌بران کودک و خردسال را به چشم دید، چون تقریباً همه اینجا بیکارند. وقتی افراد شغل پایدار و مشخصی ندارند، ناچار می‌شوند به چنین فعالیت‌هایی روی بیاورند. به همین دلیل، وضعیت استان از نظر اشتغال پایدار و بیکاری، اصلاً مطلوب نیست.
معوقات مزدی کارگران، از هشت ماه به حدود دو ماه رسید
روز ۱۷ مهر ۱۴۰۵، اله‌نظر شه‌بخش، مدیرکل تعاون، کار و رفاه اجتماعی سیستان‌وبلوچستان، با اشاره به وضعیت معوقات مزدی کارگران استان گفته بود: «مطالبات معوقی که در مقاطعی به هشت تا ۹ ماه می‌رسید، در سال گذشته به حدود سه ماه کاهش یافته است.» به گفتۀ شه‌بخش، بخشی از مطالبات پرداخت‌نشده کارگران نیز به تأخیر در پرداخت صورت‌وضعیت طرح‌هایی مربوط می‌شود که دولت کارفرمای آنهاست.
در همین خصوص دبیر اجرایی خانۀ کارگر سیستان‌وبلوچستان، با اشاره به کاهش معوقات مزدی کارگران در استان گفت: بیشترین میزان معوقات مزدی مربوط به شهرداری‌ها و بخش‌های عمرانی بوده است. شرایط نسبت به گذشته بهتر شده، اما نمی‌توان گفت همه‌چیز مطلوب است. هنوز تا وضعیت ایده‌آل فاصلۀ بسیار داریم.
وی افزود: اگر وضعیت را با شهریور سال ۱۴۰۴ مقایسه کنیم، در آن مقطع معوقات مزدی کارگران به چهار تا شش ماه می‌رسید، اما اکنون میانگین این معوقات به حدود دو تا دو و نیم ماه کاهش یافته است. البته در برخی موارد، میزان معوقات همچنان به سه‌ماه نزدیک می‌شود، اما در کل، میزان معوقات نسبت به گذشته کاهش پیدا کرده است.
تعدیل نیرو در بنگاه‌های کوچک/ نگرانی از تشدید بحران انرژی
اکبری دربارۀ وضعیت تعدیل نیرو در استان گفت: تاکنون تعدیل نیرو در بنگاه‌های بزرگ استان گسترده نبوده و بخش عمدۀ مشکلات در محدودۀ چابهار متمرکز است. با این حال، این وضعیت به معنای تعدیل نشدنِ نیرو‌ها نیست؛ چراکه برخی مجموعه‌های کوچک استان با مشکلاتی در زمینۀ حفظ نیروی کار روبه‌رو هستند.
وی افزود: در صورت تشدید مشکلات تأمین برق و گاز واحد‌های صنعتی و افزایش قطعی‌ها و خاموشی‌ها، احتمال تعدیل نیروی بیشتر نیز وجود دارد. هرچند ظرفیت صنعتی استان محدود است، اما همین واحد‌های موجود نیز، در صورت تشدید مشکلات انرژی ممکن است ناچار به کاهش نیروی انسانی شوند.
موانع اشتغال در سیستان‌وبلوچستان:
محدودیت فعالیت‌های صنعتی و خشکسالی
دبیر اجرایی خانۀ کارگر سیستان و بلوچستان اظهار کرد: باید واقعیت‌های استان را در نظر گرفت. در شمال استان با خشکسالی صد درصدی مواجهیم؛ فعالیت صنعتی در این منطقه بسیار محدود است؛ به‌گونه‌ای که عملاً صنعت و کارخانه یا تولیدی در شمال استان وجود ندارد. وضعیت زاهدان هم از نظر فرصت‌های صنعتی چندان خوب نیست. بخش عمدۀ فعالیت‌های اقتصادی استان در جنوب و به‌ویژه در چابهار متمرکز شده است.
وی افزود: امیدواریم شرایط آرام بماند و درگیری‌ها و جنگ ادامه پیدا نکند. در صورت تشدید شرایط بحرانی، احتمال دارد استان ما نیز مانند دیگر استان‌های جنوبی با مشکلات بیشتری در زمینۀ بیکاری و اخراج کارگران مواجه شود.
شرکت‌های بندری چابهار تنها با ۱۰ تا ۱۵ درصد ظرفیت گذشته فعالیت می‌کنند
اکبری با اشاره به مشکلات کسب‌وکار‌های کوچک و شرکت‌های فعال در چابهار گفت: شرکت‌هایی که با فعالیت‌های بندری ارتباط داشتند، در حال حاضر شرایط مناسبی ندارند. به دلیل محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها و محاصرۀ دریایی، حجم واردات و صادرات از مسیر چابهار به‌شدت کاهش یافته و شرکت‌های باربری، تخلیه و بارگیری و مجموعه‌های فعال در جابه‌جایی کالا از این وضعیت آسیب دیده‌اند.
وی افزود: شرکت‌های باربری و مجموعه‌های فعال در زمینۀ تخلیه و بارگیری کالا از جمله آسیب‌دیدگان این شرایط هستند. برخی از این شرکت‌ها فعالیت‌شان را کامل متوقف کرده‌اند و برخی دیگر به حوزه‌های کاری محدودتری، از جمله فعالیت در محدودۀ مرز پاکستان، روی آورده‌اند؛ اما دیگر شرایط گذشته را ندارند.
دبیر اجرایی خانه کارگر سیستان‌وبلوچستان خاطرنشان کرد: در حال حاضر، بسیاری از شرکت‌هایی که در حوزۀ جابه‌جایی کالا در چابهار فعالیت می‌کردند، با حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد ظرفیت قبلی خود کار می‌کنند و در برخی موارد ممکن است ظرفیت فعالیت‌شان از این هم کمتر شده باشد. وقتی حجم مبادله‌ی کالا کاهش پیدا می‌کند، طبیعتاً نیاز به نیروی کار نیز کمتر می‌شود و این مسئله بر اشتغال منطقه تأثیر می‌گذارد.
ضرورت استفاده از نیروی کار بومی در معادن سیستان‌وبلوچستان
دبیر اجرایی خانه کارگر سیستان‌وبلوچستان دربارۀ مطالبات مردم محلی برای اشتغال در معادن استان گفت: مطرح شدن چنین مطالباتی در مناطق معدنی طبیعی است. اگر مسئولان و بهره‌برداران بخواهند این مسائل را حل کنند، باید با مردم محلی تعامل داشته باشند و از ظرفیت نیروی انسانی همان مناطق استفاده کنند.
وی افزود: برای مثال، وقتی قرار است معدنی در یک روستا یا منطقه‌ای که محل زندگی یک یا چند روستا است فعالیت خود را آغاز کند، چه اشکالی دارد که پیش از شروع بهره‌برداری، افراد بومی برای آموزش و یادگیری مهارت‌های موردنیاز معرفی شوند؟ در این صورت، وقتی معدن فعالیتش را آغاز می‌کند، می‌توان از نیرو‌های آموزش‌دیده همان منطقه استفاده کرد تا فرصت اشتغال برای مردم محلی نیز فراهم شود.
اکبری اظهار کرد: مردم ساکن اطراف معادن، گردوغبار، سروصدا و پیامد‌های فعالیت‌های معدنی را تحمل می‌کنند؛ بنابراین انتظار دارند از منافع اقتصادی این فعالیت‌ها نیز سهمی داشته باشند و از فرصت‌های اشتغال، درآمد و برخورداری از بیمه بهره‌مند شوند.
وی افزود: این انتظار غیرمنطقی نیست. مردم منطقه می‌گویند معادن از خاک و منابع محل زندگی آنها استخراج می‌کنند و طبیعی است که بخواهند از منافع این فعالیت‌ها نیز بهره‌مند شوند. آنها لزوماً به دنبال سواستفاده نیستند، بلکه می‌خواهند ذی نفع باشند و فرصت شغلی و امکان تأمین معاش داشته باشند.
او تاکید کرد: انتظار ما این است که مسئولان و پیمانکاران خصوصی، ظرفیت مردم بومی را جدی بگیرند؛ چه برای مشاغل کارگری و چه برای مشاغل فنی. باید زمینه آموزش و کسب مهارت‌های موردنیاز فراهم شود تا بتوان از نیرو‌های محلی استفاده کرد.
دبیر اجرایی خانۀ کارگر سیستان‌وبلوچستان با تأکید بر اهمیت تعامل با جوامع محلی گفت: امنیت، آرامش و تداوم فعالیت معادن تا حد زیادی به نحوه تعامل با مردم منطقه بستگی دارد. اگر با مردم متناسب با شأن و جایگاه اجتماعی آنها رفتار شود و منافع فعالیت‌های معدنی نیز برایشان ملموس باشد، زمینۀ بروز اختلاف و تنش کاهش پیدا می‌کند.
مطالبات مردم محلی از معدن تفتان و شرکت‌های وابسته
اکبری در ادامه، دربارۀ اعتراض‌ها به نحوۀ استخدام نیرو‌ها در معدن طلای تفتان گفت: بخشی از اعتراض‌ها به استخدام نیرو‌ها و مسائل مرتبط با شرکت‌های وابسته به این مجموعه مربوط می‌شود. باید توجه داشت که همۀ این مطالبات مستقیماً به خود معدن مربوط نیست و شرکت‌های اقماری و پیمانکاران مرتبط را نیز دربرمی‌گیرد.
وی افزود: مردم محلی انتظار دارند شرکت‌های وابسته برای تأمین ماشین‌آلات و خدمات موردنیاز خود از ظرفیت مجموعه‌های بومی استفاده کنند؛ از جمله برای تأمین تانکرها، خودرو‌های سنگین حمل سنگ و دیگر تجهیزات مورد استفاده در فعالیت‌های معدنی.
دبیر اجرایی خانه کارگر سیستان‌وبلوچستان در پایان تأکید کرد: ما تا وضعیت مطلوب فاصلۀ بسیار داریم. باید استفاده از ظرفیت مردم و کسب‌وکار‌های بومی، به صورت جدی‌تر دنبال شود تا ساکنان مناطق معدنی نیز بتوانند از فرصت‌های اقتصادی ایجادشده در محل زندگی خود بهره‌مند شوند.