دندان‌درد از آن دردهایی است که می‌تواند خواب شبانه، تمرکز روزانه و حتی ساده‌ترین کارهای زندگی را مختل کند. دردی که گاهی با خوردن یک غذای سرد یا نوشیدن چای داغ شروع می‌شود و گاهی آنقدر شدت می‌گیرد که فرد را در نیمه‌شب به دنبال قرص مسکن می‌فرستد. با این حال، بسیاری از افراد تا زمانی که درد غیرقابل‌تحمل نشده، مراجعه به دندانپزشک را به تعویق می‌اندازند؛ تصمیمی که ممکن است درمان یک مشکل ساده را به فرآیندی طولانی‌تر و پرهزینه‌تر تبدیل کند. دندان‌درد همیشه به معنای از دست رفتن دندان نیست اما می‌تواند نشانه مشکلی باشد که با گذشت زمان تشدید می‌شود. به همین دلیل شناخت علت‌های درد، پرهیز از درمان‌های خودسرانه و توجه به نشانه‌های هشداردهنده، اهمیت زیادی دارد.
وقتی درد از یک پوسیدگی کوچک شروع می‌شود
یکی از شایع‌ترین علت‌های دندان‌درد، پوسیدگی دندان است؛ مشکلی که معمولا به‌تدریج شکل می‌گیرد. باکتری‌های موجود در دهان از قندها و مواد نشاسته‌ای باقیمانده در محیط دهان استفاده می‌کنند و اسیدهایی تولید می‌کنند که به مینای دندان آسیب می‌زند. در صورت ادامه این روند، سطح دندان تخریب می‌شود و حفره‌ای به وجود می‌آید که می‌تواند به لایه‌های داخلی دندان گسترش پیدا کند. در مراحل ابتدایی، پوسیدگی ممکن است هیچ علامت مشخصی نداشته باشد. حتی گاهی فرد تا مدت‌ها متوجه وجود آن نمی‌شود اما با پیشرفت پوسیدگی، حساسیت به خوراکی‌های شیرین، نوشیدنی‌های سرد و گرم یا درد هنگام جویدن ظاهر می‌شود. اگر آسیب به بخش داخلی دندان، جایی که عصب‌ها و رگ‌های خونی قرار دارند، برسد، درد ممکن است شدیدتر و ماندگارتر شود.
البته هر دندان‌دردی ناشی از پوسیدگی نیست. ترک‌خوردگی دندان، شکستن یا افتادن پرکردگی، التهاب لثه، گیرکردن موادغذایی میان دندان‌ها و مشکلات دندان عقل نیز می‌توانند باعث درد شوند. گاهی حتی درد ناشی از مشکلات سینوس‌ها در ناحیه دندان‌های بالایی احساس می‌شود. بنابراین تشخیص علت درد تنها براساس محل یا شدت آن امکان‌پذیر نیست و به معاینه دندانپزشک نیاز دارد.
مسکن؛ راه‌حل موقت یا پوشاندن یک مشکل جدی؟
وقتی دندان شروع به درد می‌کند، نخستین واکنش بسیاری از افراد مصرف مسکن است. داروهای مسکن ممکن است برای مدتی شدت درد را کاهش دهند اما لزوما علت اصلی آن را برطرف نمی‌کنند. اگر پوسیدگی به بافت داخلی دندان رسیده باشد یا عفونتی در ریشه و لثه شکل گرفته باشد، کاهش درد به‌معنای پایان مشکل نیست. گاهی فرد پس از مصرف مسکن احساس بهبودی می‌کند و مراجعه به دندانپزشک را برای چند روز یا چند هفته دیگر به تعویق می‌اندازد. در این فاصله، ممکن است آسیب دندان ادامه پیدا کند و درمان مورد نیاز پیچیده‌تر شود. به همین دلیل مصرف مسکن باید صرفا برای کنترل موقت درد و با رعایت دستور مصرف دارو انجام شود، نه به‌عنوان جایگزین درمان دندانپزشکی. انتخاب داروی مناسب نیز برای همه افراد یکسان نیست. برخی داروها برای افراد مبتلا به بیماری‌های خاص، زنان باردار یا کسانی که داروهای دیگری مصرف می‌کنند، محدودیت دارند. در چنین شرایطی، مشورت با پزشک یا داروساز اهمیت دارد. همچنین نباید قرص آسپرین یا سایر داروهای مسکن را مستقیما روی دندان یا لثه قرار داد؛ این کار ممکن است به بافت دهان آسیب برساند.
عفونتی که نباید نادیده گرفته شود
یکی از پیامدهای احتمالی پوسیدگی درمان‌نشده، عفونت در بخش داخلی دندان یا اطراف ریشه آن است. در برخی موارد، این عفونت به تشکیل آبسه منجر می‌شود یعنی تجمع چرک در بافت‌های اطراف دندان یا لثه. درد شدید و ضربان‌دار، حساسیت هنگام جویدن، تورم لثه یا صورت، تب و ایجاد مزه یا بوی ناخوشایند در دهان از نشانه‌هایی هستند که می‌توانند با عفونت دندانی ارتباط داشته باشند. آبسه دندان معمولا خودبه‌خود برطرف نمی‌شود و به درمان دندانپزشکی نیاز دارد. بسته به وضعیت دندان و میزان گسترش عفونت، ممکن است تخلیه عفونت، درمان ریشه یا در بعضی موارد کشیدن دندان ضرورت پیدا کند. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک نیز راه‌حل مناسبی نیست زیرا انتخاب دارو به تشخیص وضعیت بیمار بستگی دارد و آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی جای درمان عامل اصلی عفونت را نمی‌گیرد. نکته مهم این است که عفونت‌های دندانی در مواردی می‌توانند گسترش پیدا کنند و خطر جدی برای سلامت فرد به وجود آورند. اگر تورم دهان، صورت یا گردن با دشواری در تنفس یا بلع همراه باشد، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است. تورم رو به افزایش، تب همراه با درد دندان و درد شدیدی که با مسکن کنترل نمی‌شود نیز نیازمند ارزیابی فوری دندانپزشکی است.
درمان خانگی تا کجا جواب می‌دهد؟
درمان‌های خانگی ممکن است تا زمان مراجعه به دندانپزشک به کاهش موقت ناراحتی کمک کنند اما نباید آنها را درمان قطعی دندان‌درد دانست. شست‌وشوی دهان با آب ولرم، تمیز کردن آرام فضای میان دندان‌ها با نخ دندان و پرهیز از خوراکی‌هایی که درد را تشدید می‌کنند، از اقداماتی هستند که می‌توانند در برخی موارد مفید باشند. اگر درد پس از ضربه به دندان ایجاد شده باشد، گذاشتن کمپرس سرد روی قسمت بیرونی گونه ممکن است به کاهش تورم کمک کند. با این حال استفاده از مواد محرک یا سوزاننده روی دندان و لثه، دستکاری محل درد و مصرف خودسرانه داروهای مختلف می‌تواند وضعیت را بدتر کند. باید توجه داشت که تسکین موقت درد، علت اصلی آن را مشخص نمی‌کند. حتی اگر درد برای مدتی قطع شود احتمال وجود پوسیدگی عمیق یا عفونت همچنان مطرح است به‌ویژه اگر درد پس از چندروز دوباره برگردد یا با تورم، تب و درد هنگام جویدن همراه شود، مراجعه به دندانپزشک نباید به‌تعویق بیفتد.
چرا مراقبت از دندان‌ها به تعویق می‌افتد؟
با وجود اهمیت سلامت دهان و دندان، برخی افراد تنها زمانی به دندانپزشک مراجعه می‌کنند که درد شدت گرفته یا امکان غذا خوردن و خوابیدن را از آنها گرفته است. نگرانی از هزینه‌های درمان، ترس از درد، کمبود وقت و تصور اینکه مشکل با مصرف مسکن برطرف می‌شود، می‌توانند در این تاخیر نقش داشته باشند. در چنین شرایطی، پیشگیری اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. مراجعه دوره‌ای به دندانپزشک، تشخیص پوسیدگی در مراحل ابتدایی و رسیدگی به مشکلات لثه می‌تواند از پیشرفت بسیاری از مشکلات جلوگیری کند. مسواک زدن منظم با خمیردندان حاوی فلوراید، تمیز کردن فضای میان دندان‌ها، کاهش مصرف مکرر خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های شیرین و توجه به خشکی دهان نیز در حفظ سلامت دندان‌ها موثر است. نباید فراموش کرد که سلامت دهان و دندان تنها به زیبایی لبخند مربوط نیست. درد دندان می‌تواند تغذیه، خواب، تمرکز و کیفیت زندگی را تحت‌تاثیر قرار دهد. وقتی جویدن غذا دشوار می‌شود یا درد خواب شبانه را مختل می‌کند، زندگی روزمره نیز از این مشکل تاثیر می‌پذیرد.